Trong quá trình giải quyết một vụ việc dân sự, việc xác định đúng Tòa án có thẩm quyền là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là cơ sở để cá nhân, cơ quan, tổ chức thực hiện đúng quyền khởi kiện, quyền yêu cầu và đảm bảo vụ việc được thụ lý, giải quyết theo đúng trình tự tố tụng dân sự theo quy định pháp luật Việt Nam.
- KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
Thẩm quyền của tòa án trong tố tụng dân sự là quyền mà pháp luật trao cho Tòa án trong việc thụ lý, xem xét và giải quyết các vụ việc dân sự theo trình tự, thủ tục tố tụng. Việc xác định thẩm quyền không chỉ nhằm trả lời câu hỏi một vụ việc có thuộc phạm vi giải quyết của tòa án hay không mà còn xác định Tòa án cụ thể nào có thẩm quyền thụ lý và giải quyết vụ việc đó.
- Ý NGHĨA CỦA VIỆC XÁC ĐỊNH THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
Xác định đúng thẩm quyền là cơ sở để người khởi kiện hoặc người yêu cầu lựa chọn đúng cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận và giải quyết vụ việc. Trường hợp đơn được gửi đến tòa án không có thẩm quyền, tùy từng trường hợp tòa án có thể chuyển đơn, chuyển vụ việc hoặc trả lại đơn theo quy định của pháp luật tố tụng. Điều này làm kéo dài quá trình giải quyết và ảnh hưởng đến việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự.
- CÁCH XÁC ĐỊNH THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
Trong tố tụng dân sự, việc xác định thẩm quyền của Tòa án thường được xem xét trên ba phương diện cơ bản, bao gồm: thẩm quyền theo loại việc, thẩm quyền theo cấp tòa án và thẩm quyền theo lãnh thổ và được xác định theo thứ tự như sau:
Thứ nhất, xác định thẩm quyền của tòa án theo loại việc
Thẩm quyền giải quyết của tòa án theo loại việc là các loại vụ việc mà Tòa án có thẩm quyền thụ lý và giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự. Thẩm quyền của Tòa án theo vụ việc được quy định tại Điều 26 đến Điều 33 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15, hiệu lực từ 01/7/2025) (gọi là Bộ luật TTDS 2015), theo đó thẩm quyền theo loại việc được xác định trên cơ sở bản chất của quan hệ pháp luật phát sinh và yêu cầu mà đương sự đề nghị tòa án giải quyết. Thẩm quyền theo loại việc được xác định trên cơ sở bản chất của quan hệ pháp luật phát sinh và yêu cầu mà đương sự đề nghị Tòa án giải quyết. Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành chia các vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án thành bốn nhóm lĩnh vực chính gồm dân sự; hôn nhân và gia đình; kinh doanh, thương mại; lao động, đồng thời trong từng lĩnh vực tiếp tục phân biệt giữa tranh chấp và yêu cầu.
a) Thẩm quyền giải quyết vụ việc trong lĩnh vực dân sự.
Theo Điều 26 Bộ luật TTDS 2015, những tranh chấp về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án gồm: tranh chấp về thừa kế tài sản; tranh chấp về giao dịch, hợp đồng dân sự; tranh chấp cá nhân về quốc tịch Việt Nam; tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng;…. Ngoài ra, theo Điều 27 Bộ luật TTDS 2015, những yêu cầu về dân sự thuộc thẩm quyền của Tòa án gồm: yêu cầu tuyên bố hoặc hủy bỏ quyết định tuyên bố một người mất tích; yêu cầu tuyên bố hoặc hủy bỏ quyết định tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi;….
b) Thẩm quyền giải quyết vụ việc trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
Theo Điều 28, 29 Bộ luật TTDS 2015, những tranh chấp, yêu cầu về hôn nhân gia đình thuộc thẩm quyền của tòa án chủ yếu là: ly hôn, tranh chấp về nuôi con; tranh chấp về nuôi con, chia tài sản của nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn hoặc khi hủy kết hôn trái pháp luật; yêu cầu liên quan đến việc mang thai hộ theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình,…
c) Thẩm quyền giải quyết vụ việc trong lĩnh vực kinh doanh thương mại
Theo Điều 30, 31 Bộ luật TTDS 2015, những tranh chấp, yêu cầu về kinh doanh thương mại thuộc thẩm quyền của tòa án chủ yếu là: tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty; tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa các cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau có mục đích lợi nhuận; yêu cầu hủy bỏ nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông, nghị quyết của Hội đồng thành viên theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp;….
d) Thẩm quyền giải quyết vụ việc trong lĩnh vực lao động
Theo Điều 32, 33 Bộ luật TTDS 2015, những tranh chấp, yêu cầu về lao động thuộc thẩm quyền của tòa án chủ yếu là: Tranh chấp lao động cá nhân giữa người lao động với người sử dụng lao động phải thông qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động mà hòa giải thành nhưng các bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, hòa giải không thành hoặc không hòa giải trong thời hạn do pháp luật quy định; Tranh chấp về cho thuê lại lao động; Tranh chấp về quyền công đoàn, kinh phí công đoàn; Yêu cầu liên quan đến việc mang thai hộ theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình; Yêu cầu xét tính hợp pháp của cuộc đình công,…
Ngoài ra khi xác định cần lưu ý, trường hợp đã có thỏa thuận trọng tài thương mại hợp lệ thì tòa án phải từ chối thụ lý, trừ khi thỏa thuận đó vô hiệu hoặc không thể thực hiện được; đồng thời cần phân biệt “vụ án dân sự” (có sự đối kháng quyền lợi giữa các đương sự) và “việc dân sự” (không có sự đối kháng quyền lợi) vì thủ tục tố tụng khác nhau.
Thứ hai, xác định thẩm quyền của tòa án theo cấp
Sau khi xác định vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án như đã phân tích, cần tiếp tục xác định Tòa án cấp nào có thẩm quyền giải quyết đối với vụ việc này. Hiện nay, căn cứ khoản 1 Điều 1 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật tổ chức tòa án nhân dân, TAND được chia thành 3 cấp, bao TAND tối cao, TAND cấp tỉnh và TAND khu vực. Trong các tòa án, chỉ có TAND khu vực được trao thẩm quyền xét xử sơ thẩm. Theo khoản 2 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Phá sản và Luật Hòa giải, đối thoại tại tòa án 2025, về nguyên tắc, TAND khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm hầu hết các vụ việc dân sự thuộc thẩm quyền dân sự của tòa án, trừ yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của một số TAND cấp tỉnh theo quy định tại khoản 2 Điều 37 của Bộ luật Tố tụng dân sự. Như vậy, đối với vụ việc dân sự hiện nay TAND khu vực có thẩm quyền xét xử.
Thứ ba, xác định thẩm quyền của tòa án theo lãnh thổ
Việc phân định thẩm quyền của tòa án theo lãnh thổ được tiến hành trên cơ sở đảm bảo việc giải quyết vụ việc dân sự của tòa án được nhanh chóng, đúng đắn; bảo đảm việc bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự; tạo thuận lợi cho các đương sự tham gia tố tụng và tránh sự chồng chéo thẩm quyền. Bên cạnh đó, đảm bảo quyền tự định đoạt của đương sự. Từ đó, Điều 39 Bộ luật TTDS 2015 quy định về thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự, việc dân sự của Tòa án theo lãnh thổ được xác định tại một số nơi như: Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc, nếu bị đơn là cá nhân hoặc nơi bị đơn có trụ sở, nếu bị đơn là cơ quan, tổ chức; Tòa án nơi cư trú, làm việc của nguyên đơn, nếu nguyên đơn là cá nhân hoặc nơi có trụ sở của nguyên đơn, nếu nguyên đơn là cơ quan, tổ chức; Tòa án nơi người bị yêu cầu tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi cư trú, làm việc; Tòa án nơi việc đăng ký kết hôn trái pháp luật được thực hiện;… Ngoài ra, Điều 40 Bộ luật TTDS 2015 cũng quy định những trường hợp xác định thẩm quyền theo lãnh thổ theo sự lựa chọn của nguyên đơn, người yêu cầu.
Như vậy, TAND khu vực có thẩm quyền sơ thẩm đối với các tranh chấp và yêu cầu quy định tại các Điều 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32 và 33 Bộ luật TTDS 2015, trừ một số trường hợp thuộc thẩm quyền của TAND cấp tỉnh; về lãnh thổ, nguyên tắc chung đối với vụ án dân sự là Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở có thẩm quyền giải quyết, trong khi tranh chấp có đối tượng là bất động sản thuộc thẩm quyền của Tòa án nơi có bất động sản. Việc xác định đúng thẩm quyền ngay từ thời điểm khởi kiện hoặc nộp đơn yêu cầu không chỉ hạn chế nguy cơ hồ sơ bị chuyển, trả lại hoặc kéo dài thời gian giải quyết mà còn góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên được bảo vệ kịp thời và đúng trình tự pháp luật.
THÔNG TIN LIÊN HỆ:
CÔNG TY LUẬT TNHH ĐẠI THANH VÀ CỘNG SỰ
Địa chỉ: HH4 FLC Garden City, Đường Ngọc Đại, Đại Mỗ, Hà Nội, Hanoi, Vietnam
Email: luatdaithanh20@gmail.com
Sđt: 0829.123.988/ 0961.992.936
